سردر مدرسه و خانقاه نصرآباد 3 کیلومتری مغرب اصفهان ثبت تاریخی 235  

خانقاه نصراباد بوسیله صدرالدین علی طبیب بنا شده ، در سردر خانقاه کتیبه ای بخط ثلث از کاشی معرق باقیمانده ، که معرف سال ساختمان بنا در نیمه اول قرن نهم ( 854 هجری قمری ) میاشد. کتیبه های سردر مدرسه و خانقاه که بنظم و نثر فارسی و عربی میباشد جلوه خاصی باین مقام داده است، مقبره شیخ ابوالقاسم نصرآبادی و چند قبر دیگر در جوار خانقاه و ایوان باقیمانده است.

ساختمان این کاخ ، در حال حاضر محل باشگاه افسران اصفهان ، در عداد بناهائی است که در دوره تیمور و جانشینان وی ساخته شده، از کاخ مزبور اینک دو تالار بزرگ و چندین اطاق و ایوان بلندی برجای مانده، مقرنس کاری آجری و گچبی های آن مورد توجه میباشد. 

یک قطعه سنگ بسیار ارزنده و نفیسی که دارای کتیبه منظومی از قرن یازدهم هجری قمری است در محوطه باغ موجود است. 

ساختمان مسجد هفشویه متعلق بدوران سلجوقیان است ، در حال حاضر محراب گچبری زیبائی از آن بنا باقیمانده ، که شامل خطوط کوفی نیز میباشد. گچبریهای این محراب شباهت زیادی با آثار تزئینی بقعه پیر بکران دارد، تزئینات گچبری آن شامل گل و بوته و ریزه کاریهای ظریف و کتیبه هائی بخط کوفی و بنائی میباشد. گنبد مسجد فروریخته و پایه مناره آجری سلجوقی آن باقی است

از بقعه یا خانقاه شیخ ابو مسعود سردر قابل توجهی باقیمانده که در بالای سردر آن کتیبه هائی بخط ثلث و طغری با تزئینات کاشیکاری بنظر میرسد، در این کتیبه نام سلطان یعقوب آق قویونلو و سال 895 هجری قمری ثبت شده، زیبائی و عظمت کاشیکاری سردر موجب شهرت این بنای تاریخی شده است. 

ین دو مناره قدیمی برفراز سردر مدرسه ای از دوران آل مظفر باقی مانده است که قسمتی از آنها ریخته شده، بدنه این دو مناره آجری و در روی  آن کمربندی از کاشیکاری وجود دارد، ساختمان این دو مناره را عده ای باواخر دوره سلجوقی نسبت داده ، و برخی تاریخ ساختمان آنرا بدوران سلطان محمد آل مظفر منسوب میدارند. 

در جنب این دو مناره گنبد کاشیکاری مقبره سلطان بخت آغا که زوجه سلطان محمود آل مظفر است باقیمانده ، ساختان این مقبره بر طبق کتیبه روی سنگ قبر باید در حدود سال 769 هجری قمری باشد. 

در بدنه دو مناره کتیبه هایی بخط آجری بر زمینه کاشی فیروزه ای خوانده میشود، در سردر با شکوه آن نیز کلمات ، یا دیّان ، یا منّان ، یا حنّان ، الملک لله ، العزت لله دیده می شود.

ساختمان تاریخی درب امام متعلق بقرن نهم هجری بوده و بر طبق کتیبه درون گنبد در سال 857 هجری و زمان جهانشاه آق قویونلو بنا شده است، درب امام دارای دو گنبد کاشیکاری و سه صحن و دو سردر ورواق و دهلیز و مدفن، دو امامزاده و آرامگاه مادر جهانشاه قراقویونلو نیز میباشد، این بنا از لحاظ معماری و کاشیکاری معرق و کتیبه گچبری و خطوط عالی از ابنیه بسیار مشهور تاریخی است، در دوران پادشاهان صفوی تعمیرات کلی در آن بعمل آمده، کتیبه خط ثلث و کاشیکاری معرق سردر نفیس و زیبای تاریخی این بقعه جزء زیاترین آثار هنری زمان جهانشاه قراقویونلو است. 

مدرسه امامی که از مدارس بسیار قدیمی و زیبا و معروف اصفهان است در مجاورت مقبره باباقاسم واقع شده ساختمان این بنا دو طبقه است، و دارای کاشیکاری معرق نیز میباشد کتیبه ای بخط کوفی در پیشانی بنا دارد. در پایان کتیبه دیگر این بنا تاریخ 725 هجری قمری خوانه میشود. بنای مدرسه امامی مربوط به قرن هشتم هجری و دوران آل مظفر است.

مدرسه و مقبره بابقاسم که بانی آن بر طبق کتیبه تاریخی سردر سلیمان ابن الحسن طالوت دامغانی است در سال 741 هجری بنا شده، مدرسه باباقاسم در جوار آرامگاهش بوده است، این بنای تاریخی در زمره زیباترین نمونه های معماری نیمه اول قرن هشتم هجری میباشد . در سردر آرامگاه کاشیکاری و مقرنس سازی ، قطار بندی جالبی با کتیبه ای بخط محمدرضا امامی بسال 1044 هجری باقیمانده است، گنبد هرمی شکل آجری آن با نقوش کاشیکاری جزء زیباترین ساختمانهای تاریخ اصفهان بشمار میرود. در داخل گنبد مقبره باباقاسم کتیبه و خطوط بنائی زیادی بر روی کاشی فیروزه ای نقش شده است، از جمله کتیبه هلال بالای محراب است که بخط ثلث سفید برکاشی معرق لاجوردی نوشته شده و حاکی از ساختمان این عمارت و روضه بدستور سلیمان ... طالوت دامغانی است. دو لوح سنگی در خارج بقعه باقیمانده است. سنگ قبری بنام پهلوان میرزاعلی مورخ بسال 985 هجرقمری در داخل این مقبره بنظر میرسد. 

این مسجد در زمره مساجد چهار ایوانی است که دارای گنبد آجری ، محراب گچبری زیبا و مزین بکتیبه کوفی و نقوش عالی بوده است و در عداد ابنیه جالب مفعولی و متعلق بقرن هشتم هجری است.

این امامزاده در شمار بناهای زیبای اوایل قرن هشتم هجری قمری است که بنام بقعه جعفریه هم خوانده میشود و آرامگاه جعفربن مرتضی از مشاهیر آن عهد است. دو کتیبه در نمای خارجی برج جعفریه نقش شده است، گنبد اصلی بقعۀ جعفریه هرمی شکل بوده است. قسمت پائین گنبد مرکب از هشت ضلع است. کایبه خارج برج زوجی است. کتیبه اول آن بخط کوفی و دومین بخط ثلث سفید بر روی کاشی معرق لاجوردی نقش شده ، در سردر ورودی لوحه ای بخط ثلث سفید بر روی کاشی معرق موجود است. در داخل برج سنگ آرامگاه که حاوی کتیبه و نام و نشان صاحب قبر است باقیمانده است. 

در پایان کتیبه گیلوئی گنبد تاریخ سال 725 هجری قمری بخط ثلث ثبت شده است. هم چنین در روی کتیبه سنگ آرامگاه پس از ذکر القاب و مقامات معنوی صاحب قبر تاریخی بشرح زیر نقر است: 

« توفی فی منتصف محرم من سنه خمس و عشرین و سبعمائه » . 725 هجری

وجه تسمیه این مناره بمناسبت نزدیکی با باغ معروف قوشخانه که از باغات سلطنتی شاه عباس اول بوده است میباشد، در روی بدنه و قاعده این مناره آثاری از کتیبه و خطوط دیده میشود، ساختمان آن از دوره مغول میباشد.

مسجد جامع دشتی بعلت داشتن گنبد عظیم آجری عهد مغول و قرن هشتم هجری درزمره ابنیه مهم و مشهور این دوران است، در این جامع در حال حاضر کتیبه و نوشته ای که دال بر زمان قطعی ساختمان و نام بانی آن باشد دیده نمیشود. در اطراف این مسجد تاریخی آثار ساختمانهای دیگری بنظر میرسد، هم چنین مناره هائی هم در مجاورت مسجد بوده است که در حال حاضر اثری ازبناهای مجاور آن برجای نیست. 

برفراز سردری دو مناره زیبای آجری مزین بمقرنس کاری و کاشیهای معرق رنگین دیده میشود که دارای پوششی از کاشی فیروزه ای در متن شطرنجی و آجری است، این دو مناره را از ساختمانهای اواخر قرن هشتم هجری میدانند

مسجد کاج که دارای گنبد آجری نوک تیز و کتیبه ای از کاشی معرق و خط ثلث میباشد متعلق بقرن هشتم هجری قمری است، این مسجد دارای مناره هائی بوده است که امروزه اثری از آنان دیده نمیشود . اسامی خلفاء راشدین در طرفین محراب مسجد خوانده میشود. 

در طرفین ایوان آرامگاه عمو عبدالله که بر روی سنگ قبر آن تاریخ 716 هجری نقر شده است دو مناره جلب نظر مینماید، که بعلت ارتعاشی که در آنان پس از تکان دادن یکی در دیگری و حتی در تمام ایوان مشاهده میشود بمنار جنبان شهرت یافته ، این بنا بشیوه معماری دوران مغول میباشد.ایوان آرامگاه مزین بکاشیکاری لاجوردی رنگ باشکال ستاره چهار پر و کثیر الاضلاع میباشد . کتیبه سنگ قبر چنین است: 

« هذا قبذ الشیخ الزاهد البارع المتورع السعید المتقی عمو عبدالله بن محمد بن محمود سقلا رحمه الله علیه و نور فی السابع عشره من ذی حجه سنه ست عشره و سبعمائه »

مسجد جامع اشترجان از ابنیه بسیار با شکوه قرن هشتم هجری است ، که بانی آن بر طبق کتیبه گچبری مسجد فخرالدین نام بوده، سال اتمام بنا 715 هجری قمری است، این مسجد دارای مناره هائی است که قسمت اعظم آن از بین رفته و منهدم گردیده ، در سردر کاشیکاری نام خلفاء راشدین ثبت شده، لوح تاریخی از زمان ابوالنصر حسن بهادرخان بتاریخ سال 881 هجری در سردر شرقی مسجد نصب میباشد ، در این جامع و محراب ( ص 33 ) و ایوان شمالی آن کتیبه های متعددی خوانده میشود، سنگابهای تاریخی مسجد ارزنده و قابل توجه است. 

کتیبه اصلی گنبد مسجد بخط کوفی برجسته بر زمینه گچ میباشد. تاریخ این کتیبه در بالای محراب آن نوشته شده است (سال 715 هجری قمری ). در داخل مقرتسهای کاشی سردرنام خلفای راشدین خوانده میشود. و همچنین نام استادان کاشیکار سردر مسجد بخط ثلث در دو لوحه باقیمانده است: عمل استاد احمد و حاجی محمد قطاع تبریزی. 

چندین سنگ قبر مرمر قدیمی ، دارای خطوط و کتیبه در تکیه ای بنام مقبره خواجه نظام الملک دیده میشود، که یکی از آنان منسوب به خواجه نظام الملک و بقیه را به ملکشاه سلجوقی و سایر پادشاهان و خاندان سلجوقی منسوب میدانند. 

مجموعه ای از ساختمانهای قدیمی در قریه شهرستان باقیمانده است، که اکنون بنام شاهزاده ابراهیم و شاهزاده حسین شهرت دارد، همچنین گنبدی آجری بسبک دوره سلجوقی در این ناحیه بنظر میرسد ، که بنابرروایات باید آرامگاه الراشد بالله خلیفه عباسی باشد، که در سال 532 هجری قمری در اصفهان مقتول و در این مکان مدفون شده است. در مجاورت این آثار تاریخی دو مناره سلجوقی بر جای مانده است.

بنای این مناره از دوره سلجوقی است، در ساختمان آن تزئینات آجری دیده میشود. 

بنای قدیمی امامزاده احمد که نسبت آن به حضرت امام محمد باقر( ع ) میرسد، متعلق بدوره سلجوقی است ، یک قطعه سنگ سیاه شفاف که دارای تاریخ سال 563 هجری قمری است در دیوار خارجی این بنا نصب شده و بنام سنگ سومنات شهرت دارد. 

شهرت بر این است که این قطعه سنگ را از سومنات باصفهان منتقل نموده و در این محل نصب کرده اند ، بنای امامزاده احمد کنونی حاوی تزئینات بسیاری از دوران سلاطین صفوی میباشد.